مرتضى مطهرى
66
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي )
اين پنج حكم به عنوان « احكام خمسهء تكليفيّه » خوانده مىشوند . مىگويند از نظر اسلام هيچ كارى از كارها خالى از اين پنج حكم نيست ، يا واجب است يعنى بايد انجام يابد و نبايد ترك شود ، مانند نمازهاى يوميه ؛ و يا حرام است يعنى نبايد انجام يابد و بايد ترك شود ، مانند دروغ ، ظلم ، شرب خمر و امثال اينها ؛ و يا مستحب است يعنى خوب است انجام يابد ولى اگر انجام نيافت مجازات ندارد ، مانند نمازهاى نافلهء يوميه ؛ و يا مكروه است يعنى خوب است انجام نيابد ولى اگر انجام يافت مجازات ندارد ، مانند سخن دنيا گفتن در مسجد كه جاى عبادت است ؛ و يا مباح است يعنى فعل و تركش على السويه است ، مانند اغلب كارها . احكام تكليفى همه از قبيل بكن و نكن يعنى از قبيل امر و نهى و يا رخصت است . اما احكام وضعى از اين قبيل نيست ، مانند زوجيت ، مالكيت ، شرطيت ، سببيت و امثال اينها . تعبّدى و توصّلى مطلب ديگر اينكه واجبات بر دو قسم است : تعبدى و توصلى . واجب تعبدى يعنى آن كه در انجامش قصد قربت شرط است ، يعنى اگر انسان به قصد تقرب به خداوند ، بدون هيچ غرض دنيوى و مادى انجام دهد صحيح است و اگر نه صحيح نيست ، مانند نماز و روزه . اما واجب توصلى يعنى آن كه فرضاً به قصد تقرب به خداوند هم انجام نيابد تكليف ساقط مىشود ، مثل اطاعت پدر و يا مادر ، يا انجام تعهدات اجتماعى از قبيل اينكه انسان متعهد مىشود كه فلان كار را در مقابل فلان اجرت انجام دهد ، كه بايد انجام دهد ، بلكه مطلق وفاى به وعده و عهد اينطور است . عينى و كفائى واجبات به گونهاى ديگر نيز تقسيم مىشوند : عينى و كفائى . واجب عينى يعنى آن كه بر هركس بخصوص و جدا جدا واجب است ، مانند نماز و روزه . ولى واجب كفايى عبارت است از آن كه بر عموم مسلمين واجب است كه يك كار معين را انجام دهند و با انجام يك يا چند فرد از ديگران ساقط مىگردد ، مانند ضروريات اجتماعى از قبيل پزشكى ، سربازى ، قضاوت ، افتاء ، زراعت ، تجارت و غيره ؛ و از